Tu Sĩ Rời Dòng Khi Tuổi Xế Chiều, Người Trẻ Ngại Đi Tu

Tu Sĩ Rời Dòng Khi Tuổi Xế Chiều, Người Trẻ Ngại Đi Tu:
Bài Toán ơn gọi hay hồi chuông cảnh tỉnh cho các dòng tu?

Lm. Giuse Trần Thanh Trung, O.Carm.

Nhân dịp đọc được bài viết với nhan đề trên và trong tư cách là người dấn thân cho sứ vụ đào tạo nhiều năm, theo tôi, có thể và cần đặt vấn đề này, nhưng cần đặt lại câu hỏi cho đúng chiều sâu của đời sống thánh hiến. Nếu chỉ nhìn hiện tượng tu sĩ rời dòng khi tuổi xế chiều và người trẻ ngại đi tu như một bài toán thiếu hụt ơn gọi, chúng ta có nguy cơ chỉ nhìn thấy phần nổi của vấn đề. Nhưng nếu xem đó là một hồi chuông cảnh tỉnh, chúng ta sẽ có cơ hội nhìn lại chất lượng đời sống thánh hiến, cách thức đào tạo, khả năng sống hiệp thông và sức hấp dẫn của đặc sủng dòng tu trong thế giới hôm nay.

Tôi nghĩ chủ đề này đặc biệt đáng quan tâm đối với các hội dòng đang phải đối diện với sự suy giảm ơn gọi, sự già hóa của cộng đoàn và những trường hợp anh chị em rời bỏ đời tu sau nhiều năm khấn dòng, thậm chí sau khi đã phục vụ lâu năm.

Vậy có nên đặt vấn đề theo cách này chăng?

Với câu hỏi “Tu sĩ rời dòng khi tuổi xế chiều, người trẻ ngại đi tu: Bài toán ơn gọi hay hồi chuông cảnh tỉnh cho các dòng tu?” tự nó có sức khơi gợi và có khả năng đánh thức sự quan tâm. Nó đặt người đọc trước một nghịch lý đáng suy nghĩ: người đã sống đời tu nhiều năm có thể rời bỏ đời thánh hiến, trong khi người trẻ lại không dễ dàng chọn bước vào con đường ấy. Tuy nhiên, tôi thấy có ba điểm cần phân biệt:

Thứ nhất, đừng vội đồng nhất hiện tượng với nguyên nhân. Một tu sĩ rời dòng khi tuổi cao không nhất thiết có nghĩa là hội dòng đã thất bại trong việc đào tạo người ấy. Những quyết định như vậy có thể liên quan đến nhiều yếu tố: khủng hoảng đức tin, sự thay đổi trong nhận thức về ơn gọi, những tổn thương cá nhân, tương quan cộng đoàn, hoàn cảnh gia đình hoặc những lý do khác. Tương tự, người trẻ ít đi tu không nhất thiết vì đời tu đã mất sức hấp dẫn. Những thay đổi về văn hóa, gia đình, cơ cấu xã hội, quan niệm về tự do và khả năng cam kết lâu dài đều có thể góp phần tạo nên thực trạng ấy. Vì thế, cần tránh đưa ra kết luận về nguyên nhân khi chưa có dữ liệu và chưa lắng nghe những người trong cuộc.

Thứ hai, đừng chỉ đặt câu hỏi về số lượng ơn gọi, mà hãy đặt câu hỏi về chất lượng đời sống thánh hiến. Một hội dòng có thể còn nhiều tu sĩ, nhiều hoạt động, nhiều cơ sở và nhiều chương trình đào tạo, nhưng điều đó chưa đủ để chứng minh rằng hội dòng đang sống sung mãn đặc sủng của mình. Ngược lại, một hội dòng ít tu sĩ hơn vẫn có thể sống một đời sống thánh hiến sâu sắc, nếu các thành viên thực sự gắn bó với Đức Kitô, sống hiệp thông và thi hành sứ mạng cách trung thành.

Thứ ba, đừng biến câu hỏi thành một bản cáo trạng đối với các dòng tu. Gọi đây là một “hồi chuông cảnh tỉnh” có thể hữu ích, nhưng cần xác định rõ: cảnh tỉnh về điều gì, cho ai và dựa trên những bằng chứng nào? Nếu không, bài viết dễ tạo cảm giác rằng các hội dòng đang khủng hoảng chỉ vì những người lãnh đạo thiếu khả năng, việc đào tạo không tốt hoặc cộng đoàn không có tình huynh đệ. Những yếu tố đó có thể tồn tại ở một số nơi, nhưng không thể được mặc nhiên xem là nguyên nhân chung cho mọi trường hợp.

Theo tôi, cách đặt vấn đề như câu hỏi trên có giá trị như một điểm khởi đầu, nhưng cần được triển khai bằng một phương pháp vừa có tính thần học, vừa có tính mục vụ và đủ khách quan.

I. Căn nguyên sâu xa: Khủng hoảng tương quan với Đức Kitô

Chúa Giêsu cảnh báo: “Ở ngoài Thầy, anh em chẳng làm gì được.” (Ga 15,5). Một hội dòng có thể vẫn duy trì cơ cấu, kỷ luật, chương trình đào tạo và hoạt động tông đồ, nhưng nếu tương quan cá vị với Đức Kitô không còn là nguồn mạch và trung tâm của đời sống, thì những yếu tố ấy có nguy cơ trở thành bộ máy vận hành hơn là phương tiện giúp người tu sĩ nên thánh.

Vấn đề không chỉ là tại sao người trẻ không muốn đi tu, hay tại sao người lớn tuổi rời bỏ đời sống tu trì, mà còn phải hỏi: Đức Kitô đang thực sự ở vị trí nào trong đời sống cá nhân, cộng đoàn và cơ cấu điều hành của hội dòng?

II. Bảy lời cảnh báo của Chúa Giêsu cần được áp dụng

Mất đời sống cầu nguyện đích thực

“Anh em hãy ở lại trong tình thương của Thầy.” (Ga 15,9)

Cầu nguyện không chỉ là chu toàn giờ kinh, nhưng là ở lại với Đức Kitô, để Người thanh luyện động lực, chữa lành tổn thương và biến đổi cách sống. Nếu cầu nguyện không dẫn đến hoán cải, người tu sĩ có thể vẫn sống theo nếp tu mà tâm hồn ngày càng xa Chúa.

Quyền bính đánh mất ý nghĩa phục vụ

“Ai muốn làm lớn giữa anh em thì phải làm người phục vụ anh em.” (Mt 20,26)

Người điều hành không phải chủ sở hữu cộng đoàn, nhưng là người phục vụ sự trưởng thành và ơn gọi của anh em. Quyền bính phải biết lắng nghe, phân định chung, sửa dạy trong bác ái và chịu trách nhiệm về những quyết định của mình.

Hình thức bên ngoài thay thế sự hoán cải bên trong

“Dân này tôn kính Ta bằng môi bằng miệng, còn lòng chúng thì lại xa Ta.” (Mt 15,8)

Lời khấn, tu phục, giờ kinh và kỷ luật đều cần thiết, nhưng không tự động bảo đảm sự thánh thiện. Đời tu phải giúp con người trở nên khiêm nhường, chân thật, tự do nội tâm và giàu lòng thương xót.

Thiếu lòng thương xót và khả năng chữa lành

“Ta muốn lòng nhân chứ đâu cần lễ tế.” (Mt 9,13)

Không thể chỉ yêu cầu người tu sĩ hy sinh mà không quan tâm đến những tổn thương, khủng hoảng, kiệt sức và nhu cầu chính đáng của họ. Cần tạo điều kiện để họ được lắng nghe, được đồng hành và được chữa lành, đồng thời vẫn chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.

Cộng đoàn thiếu tình huynh đệ chân thật

“Cứ dấu này mà mọi người nhận biết anh em là môn đệ của Thầy: là anh em có lòng yêu thương nhau.” (Ga 13,35)

Một cộng đoàn không thể làm chứng cho tình yêu Thiên Chúa nếu có sự thiên vị, phe nhóm, nói xấu, loại trừ hoặc sợ hãi khi nói lên sự thật. Hiệp thông không có nghĩa là không có bất đồng, nhưng là biết đối thoại, tha thứ và cùng nhau tìm kiếm chân lý.

Đào tạo chú trọng sự tuân thủ hơn trưởng thành nhân bản và thiêng liêng

“Hãy học với tôi, vì tôi có lòng hiền hậu và khiêm nhường.” (Mt 11,29)

Đào tạo không chỉ nhằm tạo ra những tu sĩ vâng lời và làm việc hiệu quả, mà phải giúp họ trưởng thành về nhân bản, tình cảm, tương quan, khả năng phân định và tự do nội tâm. Vâng phục đích thực không phải là sự thụ động hay im lặng trước bất công.

Hoạt động tông đồ lấn át căn tính và sứ mạng

“Được lời lãi cả thế gian mà phải thiệt mất mạng sống mình, thì người ta nào có lợi gì?” (Mt 16,26)

Hội dòng không được đo lường chủ yếu bằng số công việc, cơ sở hay thành tích. Mọi hoạt động phải xuất phát từ Đức Kitô và dẫn con người đến với Người. Nếu người tu sĩ bận rộn đến mức đánh mất đời sống nội tâm, tình huynh đệ và sức khỏe tinh thần, cần xem xét lại cách tổ chức sứ vụ.

III. Phương hướng giải quyết tận căn: Không chỉ giữ người, nhưng canh tân đời tu

Theo thiển ý riêng tôi, muốn giải quyết tận căn, các hội dòng cần thực hiện một cuộc canh tân đồng bộ trên năm phương diện.

Canh tân đời sống thiêng liêng

Đưa việc gặp gỡ Đức Kitô trở lại vị trí trung tâm: cầu nguyện cá nhân, Thánh Thể, Lời Chúa, tĩnh tâm, linh hướng và việc phân định đời sống. Không chỉ hỏi tu sĩ đã làm gì cho Chúa, mà còn hỏi họ đang để Chúa biến đổi mình thế nào. Đức Kitô có luôn là ‘điều căn bản – duy nhất – cần thiết’ cho mỗi cá nhân tu sĩ và cho cộng đoàn dòng tu không.

Xây dựng văn hóa cộng đoàn chữa lành

Thiết lập những cuộc đối thoại huynh đệ định kỳ, cơ chế tiếp nhận phản ánh an toàn, cách giải quyết xung đột minh bạch và sự đồng hành phù hợp. Không được đồng nhất mọi lời góp ý với chống đối hay mọi khó khăn với tình trạng thiếu ơn gọi.

Canh tân việc thực thi quyền bính

Người lãnh đạo phải sống tinh thần phục vụ, có khả năng lắng nghe, tham khảo ý kiến, phân định chung và chịu trách nhiệm. Cần có cơ chế kiểm tra, đánh giá và giải trình phù hợp với luật riêng của hội dòng và giáo luật, tránh lạm quyền cũng như tránh biến vâng phục thành sự im lặng bắt buộc.

Đổi mới đào tạo và đồng hành suốt đời

Đào tạo phải tiếp tục sau khi khấn trọn hay chịu chức. Cần chú trọng trưởng thành nhân bản, sức khỏe tâm lý, đời sống tình cảm, kỹ năng tương quan, phân định và khả năng đối diện khủng hoảng. Tu sĩ lớn tuổi cũng cần được chăm sóc, tái định hướng sứ vụ và chuẩn bị cho những thay đổi của tuổi già.

Trở về với đặc sủng và sứ mạng

Mỗi hội dòng phải phân định điều gì thực sự thuộc về đặc sủng của mình, điều gì cần đổi mới, điều gì cần từ bỏ. Giảm những hoạt động không còn phù hợp để dành thời gian và nguồn lực cho cầu nguyện, đời sống huynh đệ và sứ vụ đích thực.

IV. Muốn canh tân thật sự, cần thay đổi cách đặt câu hỏi

Vấn nạn hiện nay mà đời sống thánh hiến nói chung và các dòng tu nói riêng đang đối diện thường đặt trọng tâm vào hai hiện tượng: người trẻ ít đi tu và người lớn tuổi rời bỏ đời tu sau nhiều năm dấn thân phụng sự Chúa, phục vụ tha nhân. Nhưng những câu hỏi sâu hơn cũng cần được đặt ra:

Về căn tính: Chúng ta đang giúp nhau trở thành môn đệ của Đức Kitô, hay chỉ giúp nhau duy trì một tổ chức tôn giáo?
Về quyền bính: Người tu sĩ có thể nói lên sự thật trong tinh thần tôn trọng mà không sợ bị trừng phạt, cô lập hay gán nhãn là bất tuân không?
Về cộng đoàn: Những người sống bên cạnh nhau có thực sự cảm nghiệm mình được đón nhận, được yêu thương và được giúp nên thánh không?
Về đào tạo: Chúng ta đang đào tạo những con người trưởng thành và tự do trong Đức Kitô – chính họ được Kitô hóa, hay chỉ đào tạo những người biết tuân thủ?
Về sứ vụ: Các hoạt động của chúng ta có thực sự làm cho Tin Mừng được sống và Đức Kitô được nhận biết không?

Cũng cần nhớ rằng không phải mọi trường hợp rời bỏ đời tu đều là thất bại của hội dòng. Có những người thành thật nhận ra mình không còn được mời gọi tiếp tục đời sống thánh hiến. Điều cần phân định là liệu quyết định ấy xuất phát từ tự do và sự trưởng thành, hay có liên quan đến những tổn thương, bất công và bất cập chưa được giải quyết. Không thể kết luận nguyên nhân chỉ từ hiện tượng bên ngoài.

V. Áp dụng vào linh đạo Cát Minh

Trong tư cách người phục vụ trong công cuộc đào tạo, tôi xin đưa ra một số những áp dụng đối với Dòng Cát Minh. Cuộc canh tân này cần trở về với chính căn tính của mình: sống trong sự hiện diện của Thiên Chúa và đứng bên cạnh dân Người.

Cầu nguyện: Không chỉ đọc kinh, nhưng sống trong tương quan biến đổi với Thiên Chúa.
Huynh đệ: Không chỉ ở chung một nhà, nhưng đón nhận nhau như anh em trong Đức Kitô.
Phục vụ: Không chỉ hoàn thành công việc, nhưng nhận ra và phục vụ Đức Kitô nơi con người, nhất là những người nghèo khổ và bị bỏ quên.
Hoán cải: Không chỉ đòi hỏi người khác thay đổi, nhưng để Lời Chúa giúp ta xét lại chính mình và cơ cấu của cộng đoàn.

Tinh thần ấy phù hợp với lời mời gọi của Tu luật Thánh Albertô: sống trong sự trung thành với Đức Giêsu Kitô (TL 2), suy niệm ngày đêm Lời Chúa và thực hành trong đời sống (TL 10). Cũng vậy, lời nhắc nhở của RIVC số 19 về việc không ngừng canh tân đời sống để gắn bó triệt để với Đức Kitô không thể chỉ là một khẩu hiệu, nhưng phải trở thành tiêu chuẩn đánh giá đời sống thực tế của từng tu sĩ và toàn thể cộng đoàn.

Kết luận

Khủng hoảng ơn gọi có thể là hồi chuông cảnh tỉnh, nhưng lời giải không chỉ nằm ở việc tuyển sinh nhiều hơn, quản trị tốt hơn hay tạo ra một môi trường dễ chịu hơn. Lời giải tận căn là trở về với Đức Kitô, để Tin Mừng thanh luyện con người, chữa lành các tương quan, biến đổi cách thực thi quyền bính và định hướng lại toàn bộ đời sống cộng đoàn.

Một hội dòng không thể bảo đảm rằng không ai sẽ rời đi. Nhưng hội dòng có trách nhiệm tạo nên một môi trường trong đó người tu sĩ được giúp sống sự thật, trưởng thành trong tự do, lớn lên trong tình huynh đệ và trung thành với tiếng gọi của Thiên Chúa.

Câu hỏi cuối cùng không chỉ là: “Làm sao để người trẻ muốn đi tu và người lớn tuổi không rời dòng?” mà phải là: “Chúng ta có đang sống đời tu theo cách giúp con người gặp gỡ Đức Kitô, được Người biến đổi và tìm thấy ý nghĩa đích thực của việc hiến dâng cuộc đời hay không?”