Dòng Cát Minh Việt Nam Sống Trung Thành Theo Đức Kitô
Thánh Tê-rê-sa Bê-nê-đic-ta Thánh Giá (Edith Stein) (1891–1942), một nhà triết học, người Công Giáo trở lại và sau này là nữ tu Dòng Cát Minh, đã định nghĩa lòng trắc ẩn (empathy) không chỉ đơn thuần là một cảm xúc hay một bài tập tinh thần để đặt mình vào vị trí của người khác. Trong tác phẩm đầu tay của mình, “Về vấn đề của lòng trắc ẩn” (1917), Stein trình bày lòng trắc ẩn như một trải nghiệm độc đáo, không phải là sự tưởng tượng hay suy luận. Theo lời của ngài, đó là một hành động ý thức trực tiếp và có chủ ý, trong đó chúng ta được lôi cuốn vào đời sống tình cảm của người khác, nhưng không bao giờ đánh mất nhận thức về bản sắc riêng biệt của họ.
Stein nhận thấy rằng khi chúng ta có lòng trắc ẩn, chúng ta không sao chép hay hấp thụ cảm xúc của người khác. Thay vào đó, chúng ta cảm nhận chúng một cách tức thì. Chúng ta thấy nỗi buồn trên khuôn mặt của một người bạn và, ngay trong khoảnh khắc đó, chúng ta đối diện với cảm xúc ấy—không phải như một điều gì đó chúng ta đã từng cảm nhận, mà là một điều mới mẻ đang hiện diện trong người kia.
Đó là một trải nghiệm ở ngôi thứ nhất về đời sống nội tâm của người khác. Điều quan trọng là lòng trắc ẩn không làm lu mờ ranh giới giữa bản thân và người khác. Nó cho phép chúng ta vẫn là chính mình, đồng thời chân thành bước vào, với sự cẩn trọng và kiềm chế, trải nghiệm sống của người khác. Sự cân bằng này—của sự gần gũi mà không chiếm đoạt—biến lòng trắc ẩn không chỉ là một hành động cảm xúc mà còn là một hành động mang tính đạo đức.
Sau đó, khi chúng ta xử lý những gì đã trải qua, chúng ta kết hợp nhận thức cảm xúc của mình với sự suy tư lý trí. Chúng ta bắt đầu diễn đạt và hiểu bản chất của những gì người kia đang trải qua. Đối với Stein, sự hợp nhất giữa cảm xúc và lý trí này tạo thành trái tim của sự liên chủ thể—nền tảng của một cộng đồng đích thực.
Lòng trắc ẩn và (hay) AI
Trong một thời đại ngày càng được định hình bởi trí tuệ nhân tạo (AI), những hiểu biết sâu sắc của Stein mang cả vẻ đẹp lẫn lời cảnh báo.
Các hệ thống AI ngày nay có thể tạo ra những gì có vẻ là những câu trả lời có lòng trắc ẩn. Các chatbot có thể đưa ra những lời an ủi, các thuật toán có thể phát hiện nỗi buồn trong giọng nói hoặc sự do dự trong một văn bản. Những câu trả lời này có thể nghe thuyết phục một cách đáng ngạc nhiên, giống con người. Nhưng điều mà chúng thiếu, theo Stein, là sự hiện diện.
Ngôn ngữ cảm xúc của AI, dù trau chuốt đến đâu, cũng không bắt nguồn từ một sự dấn thân sống động thực sự với trải nghiệm của người khác. Đó là sự bắt chước mà không có ý thức.
Tuy nhiên, trí tuệ nhân tạo vẫn có thể phục vụ, chứ không thay thế, lòng trắc ẩn. Các công cụ AI có thể gợi ý những cách diễn đạt nhẹ nhàng hơn cho những sự thật khó nói, giúp con người thực sự giao tiếp với lòng trắc ẩn hơn. Khi được sử dụng theo cách này—như một trợ lý thay vì một sự thay thế—AI có thể khuếch đại và thậm chí tinh chỉnh khả năng quan tâm và chăm sóc của chúng ta.
Thế nhưng, ranh giới giữa sự hỗ trợ và sự thay thế rất mỏng manh và dễ dàng bị vượt qua.
Có một rủi ro thực sự là khi chúng ta quen với việc máy móc mô phỏng sự hiện diện cảm xúc, chúng ta có thể mất đi thói quen của sự dấn thân có lòng trắc ẩn đích thực. Việc ủy thác công việc quan tâm cảm xúc cho một hệ thống vô tri có thể làm xói mòn chính kỹ năng mà chúng ta cần bảo tồn nhất trong một thế giới đầy rẫy đổ vỡ: khả năng nhìn thấy và đáp lại nỗi đau của người khác không phải như dữ liệu, mà là như một sự hiện diện.
Quan niệm của Edith Stein về lòng trắc ẩn vừa đòi hỏi vừa mang tính giải phóng. Nó kêu gọi chúng ta không chỉ cảm nhận cho người khác một cách trừu tượng, mà hãy đồng hành cùng họ (và được đồng hành) trong thực tại—hãy đối diện với họ như chính họ, với tâm trí tỉnh thức và trái tim lắng nghe.
Lòng trắc ẩn theo nghĩa này không bao giờ chỉ đơn thuần là hiệu quả hay chức năng. Nó luôn là một hành động của tình yêu. Trong một thời đại của những cỗ máy tuyệt vời và câu trả lời nhanh chóng, tư tưởng của ngài nhắc nhở chúng ta rằng không gì có thể thay thế được chiều sâu của một cuộc gặp gỡ thực sự mang tính nhân bản.
Daniel Esparza
