Dòng Cát Minh Việt Nam Sống Trung Thành Theo Đức Kitô
Trong thời đại của Thánh Têrêsa, phong trào cải tổ Công giáo tại Tây Ban Nha đã tác động sâu rộng đến các tu sĩ, hàng giáo sĩ cũng như giáo dân, bởi một trong những điểm nhấn của phong trào là lời mời gọi mọi người đã lãnh nhận Bí tích Rửa Tội tiến tới sự trọn lành Kitô giáo. Vào thời ấy, nhiều tác phẩm về cầu nguyện và đời sống nội tâm, các bản dịch các Giáo phụ cùng nhiều sách thiêng liêng khác đã được xuất bản. Từ vùng Hà Lan, nơi Kitô giáo phát triển với khuynh hướng đạo đức bình dân (pietism) mạnh mẽ, xuất hiện xu hướng nhấn mạnh đến cầu nguyện nội tâm và đời sống bên trong, đồng thời phản ứng trước việc quá chú trọng các việc đạo đức bề ngoài, các hình thức và nghi lễ. Cũng từ đó phát sinh phong trào Devotio Moderna (Đạo đức Mới) với việc hệ thống hóa phương pháp cầu nguyện suy niệm.
Mối quan tâm đến các thị kiến, mặc khải tư và những hiện tượng siêu nhiên cũng lan rộng tại nhiều nơi. Khát vọng canh tân đời sống thiêng liêng này đã thúc đẩy một phong trào mang khuynh hướng Illuminism (Thuyết Duy Minh), vừa tạo nên những hình thức linh đạo tốt đẹp, vừa dẫn đến những lệch lạc. Nhiều người bắt đầu xem các cơn xuất thần, thị kiến và những hiện tượng ngoại thường như mục tiêu chính yếu mà người Kitô hữu phải tìm kiếm. Họ nhấn mạnh đến việc cầu nguyện cá nhân đến mức coi nhẹ những yếu tố thiết yếu khác của đời sống Kitô hữu như phụng vụ, các bí tích và đời sống nhân đức. Họ cho rằng mình đã đạt đến hình thức cầu nguyện tinh tuyền nên không còn cần bất cứ điều gì khác. Quan điểm này bị xem là gây nguy hại cho đời sống đức tin của các tín hữu. Vì thế, Hội Thánh đã lên án những người theo khuynh hướng Duy Minh là lạc giáo. Tòa án Dị giáo (Inquisition) tại Tây Ban Nha lúc bấy giờ hoạt động rất mạnh mẽ, truy tố và bách hại các nhóm này. Không chỉ vậy, họ còn tỏ ra hết sức nghi ngờ đối với các hình thức cầu nguyện thần bí hay chiêm niệm, đồng thời lên án nhiều sách hướng dẫn cầu nguyện cũng như các phương pháp cầu nguyện khác nhau, kể cả Linh Thao của Thánh Inhã Loyola và các phương pháp sử dụng trí tưởng tượng trong cầu nguyện.
Đọc thêm: Lời Khôn Ngoan của Thánh Têrêsa Avila
Chính trong bối cảnh ấy, Thánh Têrêsa sống giữa một bầu khí đầy nghi ngờ đối với mọi hình thức cầu nguyện không phải là khẩu nguyện, chẳng hạn như Kinh Phụng Vụ Giờ Kinh, Kinh Mân Côi và các kinh đọc truyền thống khác. Thánh nữ luôn muốn vâng phục Hội Thánh và cố gắng thực hành loại cầu nguyện được xem là “đúng đắn”, tức khẩu nguyện. Tuy nhiên, mặc dù không chủ ý hay cố gắng, ngài vẫn liên tục được lôi cuốn vào đời sống cầu nguyện chiêm niệm. Điều này khiến Thánh nữ vô cùng lo sợ nên đã tìm đến các vị linh hướng để xin chỉ dẫn. Một số vị cho rằng những kinh nghiệm cầu nguyện ấy đến từ ma quỷ. Tuy nhiên, cũng có một vị linh hướng quả quyết rằng kinh nghiệm ấy đến từ Thiên Chúa. Ban đầu, ngài khuyên Thánh Têrêsa chống lại kinh nghiệm thụ động của sự thu mình nội tâm (recollection) và hướng tâm trí về cuộc Thương Khó của Đức Kitô. Sau đó, một vị linh hướng khác cũng khuyên ngài suy niệm về cuộc Thương Khó, nhưng không nên cưỡng lại nếu được Thiên Chúa lôi kéo vào sự cầu nguyện thụ động.
Theo Thánh Têrêsa, có ba hình thức cầu nguyện:
- Khẩu nguyện (Vocal Prayer): Đây là hình thức cầu nguyện dành cho tất cả những ai có khả năng cầu nguyện.
- Suy niệm (Mental Prayer): Đây là hình thức cầu nguyện sử dụng trí tưởng tượng theo phương pháp của Thánh Inhã Loyola; hầu như mọi người đều có thể thực hành.
- Chiêm niệm (Contemplative Prayer): Đây là hình thức cầu nguyện thụ động đã được đề cập ở trên, vượt lên trên tư tưởng, ngôn từ và hình ảnh. Đây là sự tham dự vào chính đời sống của Thiên Chúa và hoàn toàn do Thiên Chúa khởi xướng. Chỉ một số ít người được Thiên Chúa ban cho ân huệ này.
Thánh Têrêsa cho rằng trở thành một nhà thần bí hay một người chiêm niệm vừa là một hồng ân lớn lao, vừa mang theo nhiều đau khổ. Người sống chiêm niệm phải chịu đau khổ nhiều hơn để noi gương Đức Giêsu Kitô. Theo ngài, điều rất quan trọng là phải nhận ra rằng Thiên Chúa không dẫn mọi người trên cùng một con đường; tất cả tùy thuộc vào ý định của Thiên Chúa đối với từng người. Không phải bất cứ ai chuyên chăm cầu nguyện cũng nhất thiết sẽ trở thành người chiêm niệm. Nếu một người không được ban ơn chiêm niệm thì cũng không nên nản lòng, bởi chiêm niệm là một ân ban nhưng không của Thiên Chúa, Người trao ban cho những ai Người muốn.
Vì thế, mục tiêu của đời sống Kitô hữu là đức khiêm nhường. Người tín hữu phải luôn sống khiêm nhường trong bất cứ bậc sống hay giai đoạn thiêng liêng nào của mình. Những ai không được gọi đến đời sống chiêm niệm chính là những “Mácta” của thế gian. Họ chu toàn những công việc cần thiết như trồng trọt, nuôi dạy con cái, chăm lo gia đình… Họ không ngồi dưới chân Chúa như Maria, nhưng họ thực hiện những bổn phận cần thiết, và điều đó cũng đẹp lòng Thiên Chúa. Còn những ai được Thiên Chúa ban cho đời sống chiêm niệm chính là những “Maria”; họ được hưởng một kinh nghiệm thân mật và gần gũi hơn với Thiên Chúa.
Thánh Têrêsa dạy rằng, bên cạnh việc hiểu biết chính mình, đức khiêm nhường đích thực còn hệ tại ở việc biết bằng lòng với những gì Thiên Chúa ban cho mỗi người. Tuy nhiên, việc trở thành một “Maria” chiêm niệm cũng phải trả một giá rất lớn: càng gần Đức Kitô bao nhiêu thì càng phải gần cuộc Thương Khó của Người bấy nhiêu, cùng chia sẻ đời sống hy tế của Người. Vì thế, những người sống chiêm niệm thường được trao ban nhiều đau khổ hơn những người khác.
Đối với Thánh Têrêsa, điều quan trọng nhất là tìm kiếm và thực thi thánh ý Thiên Chúa, đồng thời luôn khiêm nhường để trở nên khí cụ trong tay Người. Ai sống theo những lời chỉ dạy ấy sẽ không thất bại trên con đường nên trọn lành; trái lại, họ còn có thể đạt được nhiều công phúc hơn nữa. Vì thế, không ai được nản lòng hay từ bỏ việc cầu nguyện. Dù ở bất cứ hoàn cảnh nào, người Kitô hữu cũng phải luôn kiên trì cầu nguyện và không ngừng tìm kiếm sự thánh thiện. Hãy tín thác và kiên nhẫn chờ đợi Thiên Chúa, vì “đức kiên nhẫn đạt được mọi sự.”
Cũng như Thánh Têrêsa, Thánh Gioan Thánh Giá trình bày đời sống chiêm niệm như một hành trình tiến tới sự kết hợp mật thiết với Thiên Chúa. Muốn đạt đến sự kết hợp ấy, con người phải leo lên ngọn núi thiêng, và con đường duy nhất để lên núi là từ bỏ mọi ước muốn, kể cả những ước muốn thiêng liêng, để hoàn toàn cởi bỏ mọi sự thuộc về thế gian.
Thông thường, người ta nghĩ rằng mình từ bỏ những ham muốn thấp hèn như khoái lạc, thời gian, danh vọng… để đổi lấy một khát vọng cao cả hơn là được hưởng hạnh phúc thiên đàng. Nhưng theo Thánh Gioan Thánh Giá, con người phải từ bỏ mọi ước muốn. Bao lâu còn bám víu vào bất cứ điều gì, kể cả ước muốn được lên thiên đàng, thì bấy lâu người ta vẫn còn tìm kiếm Thiên Chúa vì lợi ích của chính mình. Mọi ham muốn đều hàm chứa một điều gì đó mà bản thân ta muốn đạt được cho riêng mình.
Đọc thêm: Con đường của “Hư không”: Chiêm niệm với Thánh Gioan Thánh Giá
Thánh nhân gọi tiến trình ấy là “đêm tối của linh hồn”, thời điểm linh hồn hoàn toàn trần trụi và rỗng không trước mọi quyến luyến. Theo ngài, con người phải lựa chọn giữa một bên là đau khổ triệt để để tiến về Thiên Chúa, và một bên là những an ủi thiêng liêng vốn có thể đưa mình xa rời Thiên Chúa.
Giáo huấn của Thánh Têrêsa và Thánh Gioan Thánh Giá đã định hình đời sống chiêm niệm trong truyền thống Công giáo, đồng thời trở thành nguồn khôn ngoan thiêng liêng quý giá cho biết bao người đang khao khát một đời sống cầu nguyện sâu xa hơn. Các ngài trở thành điểm quy tụ cho tất cả những ai mong muốn đạt tới sự trưởng thành thiêng liêng.
Linh đạo của hai vị không đặt trọng tâm nơi những kinh nghiệm mà con người có được, nhưng nơi con người mà họ trở nên dưới tác động của ân sủng Thiên Chúa. Giáo huấn của các ngài hoàn toàn hòa hợp với linh đạo Công giáo như một kim chỉ nam dành cho những ai khao khát bước vào mối tương quan thân mật với Thiên Chúa, đặc biệt qua đời sống cầu nguyện. Các tác phẩm của hai ngài được nhìn nhận là những kiệt tác mô tả hành trình linh hồn Kitô hữu tiến về Thiên Chúa qua cầu nguyện và chiêm niệm, đồng thời hòa hợp với nền thần học, luân lý, lịch sử và truyền thống của Hội Thánh Công giáo. Chính vì di sản thiêng liêng vô giá ấy, Hội Thánh đã tôn phong Thánh Têrêsa Giêsu và Thánh Gioan Thánh Giá là Tiến sĩ Hội Thánh.
Hồng Sơn
